“Ölüler konuşmadığında
inanan yaptığından nasıl emin olabilir ki?”
Dipnot Yayınları tarafından 2022 yılında basılan ve Hüseyin Kırmızı tarafından kaleme alınan Ölüm ve Kutsal[1] kitabını okuduğum dönemde, Maraş merkezli ve on kenti etkileyen depremler gerçekleşti. Depremleri ve onun sonuçlarını televizyon ekranlarından ve sosyal medyadan takip etmeye başladım. Depremlerin üzerinden saatler geçtikçe mucizeyle yaşam arasındaki mesafe kısalıyordu. Diriye odaklanan ekranlarda, ölüler karanlıkta kalmaya devam ediyordu. Oysa depremler, diriler kadar ölülerle de ilgilidir. Toplum olmanın en başat şartlarından biri, bu ikisinin ayrılamaz olmasıdır. Yani toplum olmamız, dirisi-ölüsüyle, Biz’i kurmakla mümkündür. Kırmızı’nın kitabında değerlendirdiği gibi diri, ölü, ölüm ile toplumsallık ve egemenlik arasında güçlü ilişki vardır. Egemenlik ölümü yönetmeyi hedefler ve bu hedefi gerçekleştirdiği ölçüde toplumsallığı ortadan kaldırır. Toplumsallığın iptaliyle ortaya çıkan izole edilmiş, atomize bireyler güçten düşer ve rahatlıkla yönetilir.
Tanık, deprem ve ölüm
Bir tanık şöyle anlatıyordu: “Yıkılan binanın enkazının başında umudumuzu korurken iş makinesi geldi ve enkaza doğru yöneldi. Bir anda enkaza müdahalede bulundu. Kepçesine aldığı şeylerden biri enkazın bir parçasına benzemiyordu. O enkaza yabancı duruyordu. Diriler dünyasına ait bir şeydi. Sonra bir anda an’a yabancılaştım ve gördüm ki, kepçeden düşen bir parça, enkaza, betona, demire, çimentoya değil, Biz’e aitti.” Biz’e ait olana özgün şekilde şahit olmanın verdiği tekinsizlik ve boşlukta olma halini yaşıyordu, anlatırken. Belki de bu hali yaratan şey, diriden ölüye giden yolda sınırı geçmiş olmaya tanıklıktı. Bir oluş haline uzamsal yakınlığın verdiği dehşetti.
Sosyal medyada deprem sonrasına ait olduğu ifade edilen bir fotoğraf dolaşıyor. Fotoğrafta ölüler kazılan bir çukura battaniyelere sarılmış bir şekilde, kefensiz yan yana dizilerek topluca gömülüyor. Kimliğimize ve insanlığımıza ayna tutan bu fotoğrafta anlatılan hepimizin hikâyesidir. Her birimiz sosyal medya hesaplarımızdan bu fotoğrafı gördükçe benzer bir boşluğa savruluyoruz. Sosyal medyadaki yalnızlığımız ile ölülerimize tanıklığı sonsuzlaştıran, teknik olarak, fotoğraf arasında kurduğumuz mana bağları bizi daha fazla tekinsiz kılıyor. Walter Benjamin “Gelecekte cahiller okuma-yazma bilmeyenler değil, görüntüyü okuyamayanlar olacak” derken, bu zamana sesleniyor gibiydi. Benjamin’in cümlesi, cehaletle ilerlemeci pozitivist yaklaşım arasında ilişki kurmak değil, bizatihi bu ilişkiyi iptal etmek üzere söylenmişti. Çünkü zaman geçtikçe iyileşme, ilerleme, hümanizmin söylemi değil; iktidar stratejisi ve tekniklerinin gelişmesi söz konusuydu. Bu sebeple Benjamin, kendi dönemindeki Nazi rejiminin katliamlarını, ilerleme fikrine iman edenlerin hayretle karşılamasını eleştiriyordu. Bu eleştiri esaslı bir ilerleme eleştirisiydi. Bir yandan iş makinesinin kepçesinde Biz’e ait olanı, diğer yandan bir çukurun içerisinde olanları ayan eden görsel tanıklık, görüntüyle hayat, siyasal rejim, egemenlik ilişkileri arasındaki şifreleri barındırıyor. Dolayısıyla görüntüyü okuyamamak, hayatı ve egemenlik ilişkilerini anlamamakla, yani politik cehaletle ilişkilidir.
Egemenin şifresi ve toplumsallık imkânı
Egemen Biz’e ait olanı, rızamız olmadan bir kepçenin konusu ederek anlam adalarımızı ele geçirip tahakküm etmek ister. Çünkü Biz’e ait olanın yitimi ve bir eksikle yeniden kurulmamızın engellenmesi toplumsallık imkanımızın elimizden alınmasıdır. Kaybın biricikliği ve yaşamların istatistikle ifade edildiği donukluk arasındaki gerilimin yarattığı dağılmada, toplumsallığımız tehlikeye girer.
Kırmızı, eserinde ölümü, toplumsallığı kuran bir imkân olarak ifade eder. O halde ölüm ve ölüler üzerindeki mücadele toplumsallığı kurma veya iptal etme mücadelesidir. Bir yönüyle ölülerimizle ilişkimiz bizi Benjaminci bir cehaletten kurtarıp topluluk olmaya yöneltebilir. Toplumu politikleştirmek, politikayı toplumsallaştırmak ölümle ilişkilidir. Diğer yönüyle ise egemen ölümü ele geçirip ölü ile diri arasına girerek toplumsallık imkanımızı iptal edebilir. Böylece nüfus (toplum değil) ile politika arasında -prosedürel mekanizmalar hariç- her türlü bağı ortadan kaldırır.
Egemenin iktidarını yeniden üretmesi için kutsallığa yerleşmesi yeterli değildir. Ölüye ve ölüme yüklenen kutsallığı da ele geçirmesi gerekir. Kutsal ele geçirildiği ölçüde, artık kutsalın ihlali teolojik referanslarla değil, egemenin iktidarıyla ölçülür. Yani kutsal olarak ölüyü gören ve sahiplenen diri, egemenin hedefindedir. Yas ve ritüelin olmadığı, ölülerimizle bağlarımızı kendimizin kuramadığı bir dünya, ölümün iktidarın hizmetine koşulmasının zeminlerinden birini yaratır.
‘Rubicon’u geçmek’[2]
Egemen kendisine tâbiiyeti tesis ve tahkim etmek için kutsalın sınırlarını ihlal eder, Rubicon’u gözünü kırpmadan geçer. Çünkü egemen için günah kutsalın ihlaliyle değil, toplumsallığı kurmakla gerçekleşir. Egemen kutsal ile günah arasına yerleşir, kimi zaman kutsalın ihlalini günah olarak ifade eder ama kendisine tâbiiyet söz konusu olunca günah kutsalın ihlaliyle ilişkisiz kılınır.
Egemenin Rubicon’u geçmesi için dirilerin, yasını tutmasını engellemesi gerekir. Bu engellemeyle birlikte egemen, eksildiğimiz yeri işgal etmek ister. Halbuki yaşamı ve toplumsallığı yeniden kurmanın yolu, eksileni tanımlamak ve zihin dünyasına yeniden yerleştirebilmektir. Bizi bulunduğumuz uzama gönderen, bu uzamda bir arada tutan şeylerden biri yasımızı tutabilmemiz, bir mezara sahip olmamız, yani ölüm ve ölülerimizle kurduğumuz ilişkidir. Kırmızı’nın belirttiği üzere “cenaze ve yas ritüelleri, ölenin topluluğa aidiyetini onaylar, dirileri birbirine bağlar, topluluğun sınırlarını pekiştirerek onun ölümsüzlüğünü ilan eder.” Buna karşın egemen, her fırsatta toplumun ölümsüzlüğünü ölülere müdahale ederek elinden almaya çabalar.
Hamlet’in “çığırından çıkmış bir zaman bu” diye imlediği zamanın güncel hali, topluluk olma vasfını yitirdiğimiz zamandır. Çığırından çıkanı tekrar düzene getirmek, anlamlandırmak, isimlendirmek, tanımlamak ise egemenin ölülerle kurduğu ilişkide dirileri söz sahibi kılmakla, kutsalın işgalini engellemekle, ölümü egemenin hizmetinden çıkarmakla mümkündür. Çünkü ölüm ve gerçekleşme biçimleri, egemenin temel iktidar üretme alanlarından biridir. Ve bu alanda Rubicon artık çoktan geçilmiştir: Alea Iacta est![3]
[1] Hüseyin Kırmızı, Ölüm ve Kutsal, Dipnot Yayınları, 2022.
[2] “Rubicon’u geçmek” deyimi, geri dönüşü olmayan noktadan ileri gitmek anlamında kullanılır ve Julius Sezar’ın MÖ 49 yılında Lejyonu ile birlikte geçilmesi yasak Rubicon nehrini geçişine atıfta bulunur.
[3] “Zarlar atıldı!”
Hasan Kılıç kimdir?
Lisans ve yüksek lisans derecelerini Ankara Üniversitesi Siyasal Bilgiler Fakültesi’nden aldı. Doktora öğrenimine Hacettepe Üniversitesi Siyaset Bilimi Anabilim Dalında tez aşamasında devam ediyor. Türkiye siyasi tarihi, devlet kuramı ve felsefesi, Kürt Sorunu gibi alanlarda çalışıyor ve yazıyor.